على اصغر شميم
599
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
پس از مشورت با رجال و سياستمداران برجستهى ايرانى ، موافقت دولت ايران را با آن عهدنامه به وزارت امور خارجهى شوروى و مشاور الممالك اعلام كرد . عقد پيمان ايران و شوروى ، كه ناقض كليهى عهدنامههاى دوران رژيم تزارى روسيه با ايران بود و پايه و اساس مناسبات جديد رژيم شوروى را با ايران پىريزى نمود ، يكى از درخشانترين موفقيتهاى سياسى است كه ايران در آن عصر و با وجود آنهمهى مشكلات سياسى و اقتصادى كسب كرده است . اين پيمان كه مقارن با كودتاى اسفند 1299 ( سال 1921 ميلادى ) ، در مسكو به امضا رسيد ، انگليسها را سخت به هراس انداخت ؛ چنانكه از ماهها قبل يعنى هنگامى كه بين نمايندهى ايران و كارا خان كميسر امور خارجهى شوروى مذاكرهى عقد پيمان در محيط دوستانهاى جريان داشت ، خبرنگاران مطبوعات انگليسى مقيم مسكو هر روز گزارشى در اينباره به لندن مخابره مىكردند و از آن جمله خبرنگار ديلى هرالد در تاريخ 26 ژانويه 1921 ميلادى ( 6 بهمن 1299 شمسى ) به روزنامهى خود خبر داد كه با كارا خان مصاحبه كرده و او گفته است كه شوروى به هيچوجه قصد مداخله در امور داخلى ايران را ندارد . روزنامهى ديلى هرالد به دنبال گزارش خبرنگار خود در مسكو چنين نوشته بود : « همانطور كه حكومت شوروى در تاريخ حكومتهاى جهان بىنظير و منحصر به فرد است ، پيمان مزبور ( پيمان ايران و شوروى ) نيز سند عجيبى مىباشد . تمام معاهدات و قراردادهايى كه پيش از اين تاريخ بين روسيه و ايران بسته شده بود و تمام حقوق و امتيازاتى كه روسيه از آن برخوردار مىشد ، بر اثر بستن اين قرارداد باطل و از درجهى اعتبار ساقط مىگردد ، چنانكه قرارداد سال 1907 بين روسيه و انگلستان كه به موجب آن ايران به منطقهى نفوذ تقسيم شده بود ، با امضاى اين پيمان باطل گرديده است » . « زمينهايى كه در گذشته از ايران به روسيه ملحق شده بود ، پس داده مىشود . ديون ايران به روسيه ( كه ربح سالانهاش به چندين ميليون ليره انگليس مىرسد ) از عهدهى دولت ايران ساقط مىگردد ، بانكهايى كه زير نظر رژيم سابق روسيه در ايران تأسيس گرديده و حيات اقتصادى اين كشور را شديدا تحت مراقبت قرار داده بود ، رايگان به ايران سپرده مىشود . راهآهن روسيه در ايران به اين دولت واگذار مىگردد و تمام امتيازات لغو مىشود ، ايران حق كشتىرانى در بحر حزر را از نو به دست مىآورد ، امتيازات توهينآميز اتباع خارجه لغو مىشود و خساراتى كه هنگام حملهى كشتىهاى دنيكين بر بندر انزلى وارد گرديده بود ، جبران مىشود . تأديه چنين غرامت عمل بسيار مهمى است كه از روى ميل انجام يافته و چيزى كه روسيه در مقابل اين گذشتها بهدست مىآورد ، مراودهى دوستانهى توسعهى بازرگانى و ترانزيت آزاد مىباشد » . « اما راجع به امور نظامى تنها نكتهاى كه روسيه در اين قرارداد قيد نموده ، اين است :